Định nghĩa

1. Động từ:
   • Suy luận từ cái chung đến cái riêng: Là phương pháp suy luận trong logic học và nghiên cứu khoa học, bắt đầu từ một nguyên lý, quy luật hoặc tiền đề chung để rút ra kết luận về những trường hợp cụ thể, riêng lẻ.
   • Giải thích, làm rõ ý nghĩa dựa trên một hệ thống lý thuyết: Hành động phân tích và làm sáng tỏ một hiện tượng, sự kiện hoặc văn bản dựa trên một khung lý thuyết, quan điểm hoặc nguyên tắc có sẵn.

Ví dụ sử dụng

• Động từ:
  • Từ định luật vạn vật hấp dẫn, nhà khoa học có thể diễn dịch ra lực hút giữa Trái Đất và Mặt Trăng. (Từ một nguyên lý chung, suy ra trường hợp cụ thể).
  • Anh ấy diễn dịch bài thơ dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện sinh. (Giải thích văn bản dựa trên một lý thuyết cụ thể).
  • Phương pháp diễn dịch thường được dùng trong toán học để chứng minh các định lý. (Chỉ phương pháp suy luận).

Các cách sử dụng nâng cao

• Phương pháp diễn dịch (deductive method): Một trong hai phương pháp suy luận cơ bản (cùng với quy nạp), đặc trưng bởi việc suy ra kết luận tất yếu, chắc chắn từ các tiền đề đã được thừa nhận.
  • Triết gia Aristotle được coi là người đã hệ thống hóa phương pháp diễn dịch.
• Lập luận diễn dịch (deductive reasoning): Cấu trúc của một lập luận theo phương pháp diễn dịch, thường có dạng: Nếu A đúng và B là một trường hợp của A, thì B cũng đúng.
  • Lập luận "Mọi người đều sẽ chết. Socrates là người. Vậy Socrates sẽ chết" là một lập luận diễn dịch điển hình.

Biến thể và từ liên quan

• Diễn dịch học (danh từ): Ngành nghiên cứu về các phương pháp và nguyên tắc diễn dịch.
• Suy diễn (động từ): Có nghĩa gần tương tự, chỉ việc suy ra từ điều này sang điều khác, đôi khi được dùng thay thế trong ngữ cảnh ít trang trọng hơn.
• Phép diễn dịch (danh từ): Chỉ phương pháp hoặc quá trình diễn dịch.

Từ đồng nghĩa

• Suy luận: Rút ra kết luận từ các tiền đề (nghĩa rộng hơn, bao gồm cả quy nạp và diễn dịch).
• Suy diễn: (Xem ở mục trên).
• Dẫn giải: Giải thích, làm rõ (thường dùng trong văn chương, lời nói).

Từ trái nghĩa

• Quy nạp (động từ): Phương pháp suy luận đi từ quan sát các trường hợp riêng lẻ để rút ra kết luận chung.
  • Nếu diễn dịch đi từ tổng quát đến cụ thể, thì quy nạp đi từ cụ thể đến tổng quát.

Cụm từ liên quan

• Diễn dịch logic: Diễn dịch dựa trên các quy tắc logic hình thức, đảm bảo tính chặt chẽ.
  • Kết quả của một phép diễn dịch logic là tất yếu nếu tiền đề đúng.
• Diễn dịch từ văn bản: Việc giải thích, làm rõ ý nghĩa ẩn dụ, biểu tượng trong một tác phẩm văn học dựa trên một lý thuyết phê bình.
  • Công việc của nhà phê bình thường là diễn dịch từ văn bản.

1. dt. (H. dịch: kéo sợi, suy rộng ra) Phép suy luận đi từ nguyên lí chung, qui luật chung đến những trường hợp riêng (trái với qui nạp): Qui nạp và diễn dịch là những phương pháp suy luận khác nhau, nhưng liên hệ với nhau và bổ sung cho nhau.